۲۰:۱۸ گرينويچ - جمعه ۱۰ فوريه ۲۰۰۶
علي اميني نجفي

در سال۱۹۹۷ زن اسكاتلندي گمنامي به نام جي كي رولينگ كتاب داستاني براي كودكان منتشر كرد كه هيچكس براي آن موفقيتي چنين بزرگ را پيش بيني نمي كرد. طي چند سال و با انتشار جلدهاي بعدي رمان، هري پاتر، قهرمان اين داستان، به محبوب ترين و نامي ترين چهره داستانهاي تخيلي و جادويي بدل شد.
از سري داستانهاي هري پاتر كه تاكنون شش جلد آن منتشر شده، حدود سيصد ميليون نسخه در سراسر جهان به فروش رفته و به بيش از شصت زبان ترجمه شده و در حدود دويست كشور جهان خوانده مي شود.
خوانندگان و منتقدان از ديدگاه هاي گوناگون به رمان هري پاتر نگاه كرده اند، نكات برجسته آن را كاويده اند و سعي كرده اند بارزترين جنبه آن را، كه محبوبيت كم نظير آن را باعث شده، شناسايي كنند.
سيد ابراهيم نبوي نويسنده و طنزپردازي كه به هري پاتر علاقه اي خاص دارد، معتقد است كه هري پاتر، فراخواني است به دنياي ساده و بي غل و غش كودكي كه در دل تمام آدميان زنده است، و همين است كه آن را براي بزرگسالان نيز جذاب مي سازد.
به عقيده ابراهيم نبوي همه انسانها در تكاپوي زندگي به دنيايي زيبا، روح بخش و رؤيايي نياز دارند. نيروي تخيل و دنياي رنگين خيال به آنها توان تازه اي مي دهد تا از بندهاي اسيركننده زندگي روزمره رهايي يابند.
او عقيده دارد كه هري پاتر عناصر تازه اي را به دنياي قصه هاي افسانه اي، كه پيشينه اي هزاران ساله دارد وارد كرده و به ژانر ادبيات كودكان و نوجوانان ابعاد تازه اي بخشيده است.
هري، شهسوار بي باك دنياي جادوگران است كه نيروي شگرف خود را در راه خير و نيكي به كار انداخته و بي باكانه با عفريت هاي بدخواه و شرور درافتاده است. او آدمهاي پليد و بدجنس را از يك دردسر به دردسري ديگر مي اندازد و از خطرناكترين دامها پيروز و سرفراز بيرون مي جهد.
سحر يك دختر هفده ساله تهراني است. او دانش آموز است و شيفته هري پاتر. قهرمان دلير و چالاك مجموعه اي كه تقريبا همه كودكان و نوجوانان جهان با نام و كارهاي شگفت انگيز او آشنايي دارند.
هري پاتر يكسره در دنياي اسرارآميز سحر و جادو مي گذرد كه سازوكار آن با دنياي آشناي ما متفاوت است، اما اين دنيا در كتاب خانم رولينگ چنان ماهرانه و پركشش و با تصاويري چنان زنده معرفي شده، كه خواننده آن را باور مي كند و به يك معني در ماجراهاي آن سهيم مي شود.
از سال۱۹۹۷ تا كنون نسلي به همراه هري پاتر شكل گرفته و پا به پاي آن پسرك شيردل بزرگ شده است.
جوانان و نوجوانان اين نسل در هري پاتر دوستي يكدل يافته اند كه نگراني ها و شادي هاي او را به خوبي درك مي كنند. آنها با هري همدل و هم احساس هستند.
شيرين ابراهيمي كه رشته كتابهاي هري پاتر را با دقت خوانده، موفقيت هري پاتر را در ايجاد تقابل هاي تازه مي داند كه با تضاد آشنا و قديمي خير و شر برخوردي تازه دارد و رمان را از شور و هيجاني بي سابقه پر مي كند. اين تنش هاي تازه در ادبيات كودكان بي سابقه است. ماجراهاي خيال انگيز در اين رمان برخلاف سنت مألوف گذشته، در دنياي آرام و ساده كودكان پيش نمي رود، بلكه در دنياي واقعي بزرگسالان جاري مي شود، با تمام مشكلات و پيچيدگي هاي آن.
اما چگونه است كه جهان هري پاتر، دنياي جادويي و غريبي كه توسط خانمي بريتانيايي در اروپا خلق شده، مرزهاي فرهنگي و جغرافيايي را در هم نورديده و در چهار گوشه جهان مشتاقاني بي شمار پيدا كرده است؟
به گفته شيرين ابراهيمي هري پاتر اين ظرفيت و توانايي را دارد كه با تمام فرهنگها به آساني رابطه برقرار كند.
ابراهيم نبوي نيز بر آن است كه هري پاتر قيدوبندهاي زماني و مكاني را درهم شكسته و همين آن را قادر ساخته كه فراتر از مرزهاي اقليمي و فرهنگي، با روح و احساس تمام انسانها رابطه برقرار كند.
كامبوزيا پرتوي، فيلمساز و فيلمنامه نويس كه نقش خيال در كارهايش نمودي برجسته دارد، بر آن است كه تنوع فرهنگي دنياي معاصر، گسترش داستانها و افسانه هاي تخيلي از راه فيلم و كارتون در سراسر جهان، ذهن نوجوان امروز را براي پذيرفتن دنياي هري پاتر آماده كرده است.
ستاره، دنياي سحر و جادو را از بن مايه هاي عام و مشترك در نهاد آدميان مي داند. به نظر او سرگذشت هري پاتر بر پايه همين بنمايه هاي بنيادين استوار است.
ويدا اسلاميه كه او را بهترين مترجم هري پاتر به زبان فارسي مي دانند، بر جنبه هاي عام بشري در رمان انگشت مي گذارد: "درونمايه هاي عام انساني، در ميان تمام ملتها و اقوام و افراد، مشترك است و مرزهاي تاريخي و جغرافيايي نمي شناسد."
اما هري پاتر به عنوان يك اثر ادبي چه جايگاهي دارد؟ شيرين ابراهيمي پيش از هرچيز شگردهاي قصه گويي و فوت و فن هاي روايت گري هري پاتر را قوي مي داند.
به نظر او سبك و شكل روايت ادبي در اين كار جنبه فرعي دارد. اصل روايت ماجراهاي جالب و غيرقابل پيش بيني است كه خواننده را درگير مي كند و او را با خود به دنيايي اسرارآميز مي كشد.
سانا وطني هم كه با ادبيات جدي و كلاسيك آشنايي دارد، از نظر ادبي براي هري پاتر ارزشي قائل نيست. به نظر او خانم رولينگ قصه گو يا روايتگر چيره دستي است، اما از شگردها و سبكهاي ادبي هيچ چيز نمي داند.
ابراهيم نبوي ارزش رمان هري پاتر را نه در پيروي از معيارها و ارزشهاي ادبي، بلكه در خلق دنيايي زنده و رنگين و بديع مي داند كه يكراست بر احساسات خواننده تأثير مي گذارد.
به نظر او خواننده براي ارزش ادبي نيست كه به سراغ هري پاتر مي رود. مردم با باز كردن كتاب هري پاتر وارد دنيايي زيبا و اسرارآميز مي شوند، به سفري جادويي مي روند كه به روح و روان آنها آسايش مي بخشد.
از روي سري داستانهاي هري پاتر تا كنون چهار فيلم سينمايي ساخته شده و به تازگي پنجمين فيلم هم جلوي دوربين رفته است، به نام هري پاتر و محفل ققنوس . در آخرين فيلم هم طبق معمول دانيل رادكليف نقش هري پاتر را بازي مي كند و تمام فيلم در بريتانيا فيلمبرداري مي شود.
اما تقريبا تمام دوستاران هري پاتر كتابهاي او را بر فيلمهايش ترجيح مي دهند. شيرين ابراهيمي هم عقيده دارد كه براي كسي كه كتاب را خوانده باشد، فيلم ها جذابيت زيادي ندارند.
اما يك نكته را نبايد ناگفته گذاشت. همه هري پاتر را دوست ندارند، يا به يك اندازه از ماجراها و كارهايش به شوق نمي آيند. برخي آن را سطحي و ساده و حتي مبتذل مي دانند، حتي برخي از كودكان و نوجوانان نمي توانند با او همدلي كنند.
در ايران هري پاتر با استقبالي بسيار بالا روبرو شده است. از هر جلد آن ترجمه هاي گوناگون و چاپهاي متعددي با تيراژ بالا به بازار آمده است. ويدا اسلاميه مي گويد كه در ايران از كودك هفت ساله تا پيران هفتاد ساله خوانندگان اين رمان هستند.
خانم اسلاميه از رواج نوعي ادبيات هري پاتري در ميان جوانان ايراني سخن مي گويد كه به الهام از رمان هري پاتر پديد آمده است. نشانه هاي اين ذوق و خلاقيت را به ويژه در سايتها و وبلاگ هاي فارسي مي توان به روشني ديد.
اما هري پاتر به كجا مي رسد؟ باشگاه دوستداران هري پاتر به كجا مي انجامد و چه سرنوشتي در انتظار نسلي است كه هري پاتر ذهن و جان آنها را مجذوب كرده است؟
ابراهيم نبوي عقيده دارد كه اين تب دير يا زود فرو كش مي كند. داستان با جلد هفتم به آخر مي رسد و احتمالا كتابهاي آن هم رفته رفته از كتابفروشي ها ناپديد مي شود. اما نسلي كه هري پاتر را خوانده، همواره با آن خواهد زيست و جاذبه آن را تا سالهاي سال در دل و ذهن خود حمل خواهد كرد.